Public Affairs-collega’s Sem Overduin en Oifik Youssefi schreven samen het boek De ZZPuzzel, een feitelijke uiteenzetting van het zzp-dossier. Het boek kwam tot stand na vele gesprekken met arbeidsmarktexperts uit de wetenschap, politiek en het maatschappelijk middenveld. Hardnekkige misinformatie, eenzijdige beeldvorming, gebrek aan politieke daadkracht en de complexiteit van het arbeidsrecht maken het dossier een ingewikkelde puzzel. In deze artikelenreeks gaan de auteurs in gesprek met betrokkenen die een aanvullend puzzelstuk aandragen.
Welk puzzelstuk zou je willen toevoegen aan De ZZPuzzel?
De individuele verantwoordelijkheid van zzp’ers. Dat zie ik te weinig terug in de discussie over het zzp-dossier. Bedenk: als je geen voorzieningen treft voor arbeidsongeschiktheid of pensioen, dan gaat er iets mis. Ondernemerschap betekent ook dat je vooruitkijkt.
Wat mij betreft maak je fiscale voordelen voorwaardelijk. Denk aan de mkb-winstvrijstelling of zelfstandigenaftrek. Koppel daar eisen aan. Als je geen voorzieningen hebt geregeld, waarom zou je dan wel alle voordelen krijgen? Beide regelingen worden nu wel fors afgebouwd, maar anders was dat een mooi streven geweest.
Veel zzp’ers maken zich zorgen over de wijzigingen in box 3. In hoeverre is de huidige ophef volgens jou gebaseerd op feitelijke risico’s, en in hoeverre op misinformatie of framing?
Je moet het simpel houden: vergelijk wat er nu is met wat het wordt. Op dit moment betaal je belasting over een fictief rendement. Dat is fundamenteel scheef, omdat het niets zegt over wat je daadwerkelijk hebt verdiend. De stap naar belasting op werkelijk rendement is dus logisch.
De discussie zit vooral bij niet-liquide beleggingen. Crypto wordt de laatste tijd vaak als voorbeeld genoemd, maar daar wordt het probleem overdreven. Als je winst hebt, kun je een deel verzilveren en daar je belasting van betalen. Dat is geen onoverkomelijke drempel.
Complexer ligt het bij vermogen dat je niet zomaar liquide maakt, zoals vastgoed. Daar is het uitgangspunt terecht anders: pas belasten op het moment dat je daadwerkelijk verkoopt en de winst realiseert.
De kern is helder. Liquide te maken rendement kun je vest direct belasten. Niet-liquide rendement belast je op het moment van verzilvering. Dat onderscheid maakt het systeem juist consistenter.
De verontwaardiging komt vaak voort uit onduidelijkheid of framing. In de basis verandert er minder dan wordt gesuggereerd. Je betaalt nog steeds belasting over niet gerealiseerd rendement – net als nu -, alleen niet langer over een fictie maar over wat je echt hebt verdiend.
NOS meldde in februari dat pensioenaanbieders meer interesse van zzp’ers signaleren door de nieuwe box 3-regels. Zie je dit als een tijdelijke reactie op de herzieningsplannen, of wijst dit op een structurele omslag in hoe zelfstandigen naar hun pensioen kijken?
We zien eigenlijk ieder jaar een stijging in het aantal aanmeldingen van zzp’ers ten opzichte van het jaar ervoor. Dit jaar wel een grotere toename. Of er een structurele omslag is, durf ik niet te zeggen. Wat wel vaststaat, is dat er een kenniskloof is. Een groot deel van de zzp’ers weet niet eens dat ze fiscaal gunstig pensioen kunnen opbouwen in box 1. De meesten sparen nog steeds in box 3.
Dat is eigenlijk de kern. In box 1 kun je inleggen en dat aftrekken van je inkomstenbelasting, én je betaalt die vermogensrendementsheffing. Dat is echt veel gunstiger. De berichtgeving hierover is vaak misleidend. Het lijkt alsof box 3 dé plek is voor het pensioen van ondernemers, maar dat klopt niet.
De aankondiging van Eelco Heinen (VVD), minister van Financiën, om box 3 op een aantal punten opnieuw te herzien, zonder breed overleg, zorgde voor veel kritiek. Wat doet zo’n spontane koerswijziging volgens jou met het vertrouwen van zzp’ers in de politiek op dit thema?
Ik vind dat in het algemeen inderdaad een probleem. In het kader van continuïteit is dit niet gewenst. Kijk maar bijvoorbeeld naar de discussie rondom de verhoging van de AOW-leeftijd. Een paar jaar geleden is in het pensioenakkoord afgesproken dat de stijging zou worden afgeremd, en vervolgens wordt daar toch weer door de nieuwe coalitie van afgeweken. Dat ondermijnt vertrouwen.
Hetzelfde zie je bij box 3. Dat dossier sleept al jaren voort en hangt als een soort zwaard van Damocles boven de markt. Iedereen begrijpt dat het huidige systeem niet houdbaar is en dat er iets moet gebeuren, maar het gebrek aan consistentie maakt het onvoorspelbaar. Continuïteit is hier cruciaal, en het is logisch dat zzp’ers hierdoor kritischer zijn geworden.
Daarnaast is er terechte kritiek op de manier waarop verliezen worden behandeld, met name het voorwaarts en terugwaarts verrekenen. Als je dat goed regelt en tegelijkertijd afstapt van het fictieve rendement, heb je in de kern een werkbaar systeem.
In de plannen rond de beoogde Zelfstandigenwet wordt gesproken over het (deels) verplicht stellen van pensioenvoorzieningen voor zzp’ers. In hoeverre acht je dit criterium voor zzp’ers noodzakelijk?
Commercieel gezien zou het voor ons interessant zijn, dat zeg ik eerlijk. Ondernemerschap draait niet alleen om vrijheid, ook om verantwoordelijkheid. Tegelijkertijd ben ik principieel geen voorstander van verplichtingen via de wet.
Het wetsvoorstel spreekt over ‘adequate voorzieningen’, maar wat dat concreet betekent blijft vaag. Iedereen draagt al bij aan de AOW, dat is helder. Waar het volgens mij om zou moeten draaien, is dat zzp’ers niet alleen sparen voor later, maar ook ruimte hebben voor het hier en nu.
Als iemand in financiële problemen komt, en dat is gewoon zichtbaar in de inkomstenbelastingaangifte, moet het mogelijk zijn om eerder geld op te nemen uit zo’n opbouwde pot voor later. Nu kan dat alleen bij langdurige arbeidsongeschiktheid.
Verruim die regels. Zorg dat mensen eerder bij hun pensioenpot kunnen als dat nodig is. De coronacrisis heeft laten zien waarom dat essentieel is. Veel zzp’ers moesten toen interen op hun eigen middelen. Dat moet je serieus nemen in hoe je het stelsel inricht.
Werknemers bouwen pensioen op via collectieve regelingen, terwijl zzp’ers dat zelf moeten organiseren. In een arbeidsmarkt waarin mensen steeds vaker wisselen tussen loondienst en zzp, wringt die scheiding volgens critici steeds meer. Waar begint dit systeem volgens jou vast te lopen?
Pensioen in Nederland zou in de kern persoonsgebonden moeten zijn. Onder het oude stelsel, met het Financieel Toetsingskader, lag de nadruk sterk op zekerheid. Daardoor is er veel collectief vermogen opgebouwd, waarbij een deel daarvan zat vast in buffers, om die zogenaamde zekerheid te bieden.
Met de Wet toekomst pensioenen verschuift dat, maar de structuur is nog steeds deels gebaseerd op een arbeidsmarkt die niet meer bestaat. Vroeger bleef je vaak lange tijd werkzaam in één sector, die gekoppeld was aan één pensioenfonds. Dat model sluit steeds minder aan op de realiteit. De gemiddelde 35-jarige heeft al een stuk of 5 pensioenregelingen.
Werkenden bewegen nu veel vaker tussen werk- of opdrachtgevers, tussen sectoren en contractvormen. In zo’n context is een systeem dat gekoppeld is aan werkgevers simpelweg minder logisch. Door pensioen echt persoonsgebonden te maken, wordt het arbeidsvormneutraal. Dat sluit beter aan bij hoe mensen vandaag de dag werken en organiseer je continuïteit, ongeacht de vorm van arbeid.
Experts, ook in het boek, pleiten veelal voor een herziening van het socialezekerheidsstelsel waarin zowel mensen in loondienst als zzp’ers bijdragen aan o.a. pensioen en arbeidsongeschiktheid. Hoe kijk je hiernaar?
Ik ben hier een groot voorstander van. Iedere werkende zou moeten bijdragen aan sociale zekerheid. Dat maakt het stelsel eerlijker en breder gedragen.
Er zit wel een risico in. Als je als zzp’er tijdelijk geen opdrachten hebt of niet winstgevend bent, wordt bijdragen lastig. Dat vraagt om flexibiliteit in hoe je het organiseert.
Juist daarom blijft eigen verantwoordelijkheid essentieel. Als zzp’er moet je zelf zorgen voor een buffer en een eigen pot, zodat je ook in mindere periodes overeind blijft.
Afsluitend, wat is jouw advies aan politiek Den Haag?
Zorg dat zelfstandigen – in geval van financiële nood – eerder toegang kunnen krijgen tot hun lijfrentekapitaal. Niet om het systeem uit te hollen, maar om de drempel te verlagen om geld opzij te zetten.
Het gaat er niet om dat mensen hun pensioenpot leegtrekken, maar dat die ruimte er wel is, in uitzonderlijke situaties. De pandemie heeft laten zien dat die nood reëel is.
Juist die flexibiliteit kan mensen over de streep trekken om wél via box 1 iets op te bouwen. Door de recente Box 1-verruiming kunnen mensen bovendien veel meer opzijzetten, zodat die buffer ook makkelijker voor andere financiële nood aangewend kan worden. Een zelfstandige wil heus ook wel een appeltje voor de dorst. Alleen kan die dorst bij een zelfstandige ook al veel eerder en op onverwachte momenten toeslaan!
Vraag een vrijblijvend adviesgesprek aan
Vragen hierover? Neem contact met ons op.
Sem Overduin
Public Policy & Affairs Manager
Sem.Overduin@headfirst.nl
Oifik Youssefi
Public Affairs Officer
Oifik.Youssefi@headfirst.nl
Maaike van Driel
Head of Legal
Maaike.vanDriel@headfirst.group
Thomas ten Veldhuijs
Senior Legal Counsel
Thomas.tenVeldhuijs@headfirst.nl