De overheid moet eerst vertrouwen herstellen voordat nieuwe campagnes effect hebben
Public Affairs-collega’s Sem Overduin en Oifik Youssefi van HeadFirst Group schreven samen het boek De ZZPuzzel, een feitelijke uiteenzetting van het zzp-dossier. Het boek kwam tot stand na vele gesprekken met arbeidsmarktexperts uit de wetenschap, politiek en het maatschappelijk middenveld. Hardnekkige misinformatie, eenzijdige beeldvorming, gebrek aan politieke daadkracht en de complexiteit van het arbeidsrecht maken het dossier een ingewikkelde puzzel. In deze artikelenreeks gaan de auteurs in gesprek met betrokkenen die een aanvullend puzzelstuk aandragen.
Lex Tabak volgt het zzp-dossier al jaren vanuit meerdere perspectieven. Als zorgprofessional en initiatiefnemer van ZZP-erindezorg.nl volgt hij de ontwikkelingen rond schijnzelfstandigheid, handhaving en arbeidsmarktbeleid al jaren op de voet. Daarbij ontpopte hij zich via zijn artikelen tot een veel gelezen criticus van zowel politiek als overheid. Volgens Tabak raakt de huidige handhaving op schijnzelfstandigheid ook grote groepen bonafide zelfstandigen, schiet het beleid zijn doel voorbij en zal de nieuwe campagne “Zo kan zzp wél” pas effect hebben als de overheid eerst het vertrouwen van opdrachtgevers weet te herstellen. Oifik Youssefi gaat met hem in gesprek.
In hoeverre is het zzp-dossier een puzzel volgens jou?
“Wat mij betreft is het geen puzzel. Een puzzel veronderstelt dat we met elkaar aan hetzelfde eindplaatje werken. Dat vraag ik me ernstig af. Ik weet niet of we op weg zijn naar een oplossing of dat we meer te maken hebben met een speelveld waarin verschillende partijen hopen op een oplossing, terwijl een aantal invloedrijke partijen blijft redeneren vanuit één uitgangspunt: het dienstverband is de norm.
Rondom de zzp’er staan partijen die al jaren aantonen dat zelfstandig ondernemerschap voor veel mensen draait om autonomie, regie over werk en professionele vrijheid. De onderzoeken zijn er, de argumenten zijn gewisseld en de voor- en nadelen zijn uitgebreid besproken. Toch staan we in veel opzichten op hetzelfde punt als twintig jaar geleden.
Daarom zie ik het zzp-dossier niet als een puzzel die gezamenlijk wordt gelegd. Eerder als een vreemd schaakspel waarin sommige partijen hopen op verandering, terwijl andere partijen vasthouden aan bestaande uitgangspunten. Commissies als Borstlap hebben integrale perspectieven op de arbeidsmarkt geschetst, maar als je kijkt naar het beleid rond zzp’ers en de arbeidsmarkt, dan zie je vooral dat er wordt gedraaid aan de knop minder flex, meer vast. Een moderne visie op de arbeidsmark ontbreekt nog steeds, ondanks dat werkenden al decennia aangeven dat er behoefte is aan meer flexibiliteit.”
Welk puzzelstuk zou je willen toevoegen aan De ZZPuzzel?
“Voor mij is dat governance. Wat doen we als beleid aantoonbaar effecten heeft die we niet willen? Als we spreken over het aanpakken van schijnzelfstandigheid, dan moet dat gebaseerd zijn op harde cijfers en empirische onderbouwing. Als achteraf blijkt dat vooral de verkeerde groep wordt geraakt, moet daar iets mee gebeuren. Zeker als aan de voorkant van het beleid al gewaarschuwd is voor hetgeen nu praktijk geworden is.
De politiek mag daar wat mij betreft consequenties aan verbinden. Kamerleden stellen voortdurend kritische vragen, maar echte antwoorden blijven uit. Toch mag het beleid door. Het structureel monitoren van effecten blijkt lastig in een politiek veld dat met steeds kortere houdbaarheidsdata kampt. Aan de andere kant heb je een ambtelijk apparaat waarin mensen vaak langer op een dossier zitten. Daardoor kan in feite een machtsverstoring ontstaan waarbij de ambtelijke top meer invloed lijkt te hebben op de beleidsrichting dan de politiek zelf.”
Hoeveel vertrouwen heb jij als zzp'er in politiek en overheid anno 2026?
“Ik heb lang gezocht naar een formulering die hierbij past. Ik ben kritisch, daar maak ik geen geheim van, maar ik vertrouw ook op de goede intenties van mensen. Maar ik geloof op dit dossier niet meer wat de overheid zegt. Ik vertrouw erop dat ambtenaren met goede intenties opstaan ’s morgens, maar ik geloof niet dat wat ons verteld wordt de echte uitgangspunten zijn.
Veel mensen behandelen dit dossier alsof het een stijldans is waarin verschillende perspectieven harmonieus moeten gaan samenkomen. Ik zie eerder een judowedstrijd. Er wordt stevig geworsteld om positie, macht en uitvoering.
Wat mij bijvoorbeeld opvalt, is de mate waarop beleid snel kan verschuiven als het om maatregelen gaat die zzp’ers negatief treffen en dat het allemaal in de verre toekomst ligt als het gaat om wetgeving die de zzp’er moet helpen. Denk nu weer aan de vliegensvlugge afbouw van de startersaftrek. Daar tegenover staat een Zelfstandigenwet wat door vele molens heen moet tot deze (wellicht) pas in 2028 het levenslicht ziet. De jarenlange afbouw van fiscale aftrekposten of een AOV voor zzp’ers afspreken tijdens een pensioenakkoord zijn andere voorbeelden. De campagne Zo kan zzp wél laat een half jaar op zich wachten na aankondiging. Ik zie dit als bewijs van een andere agenda dan het zzp veld wordt voorgehouden.
Arbeidsrechtwetenschapper Niels van der Neut stelde in 2025 dat een laag vertrouwen in overheid en politiek een voedingsbodem kan zijn voor misinformatie. Herken jij dat beeld?
“Ik herken dat zeker en Van der Neut haalt hier een onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) aan. Dit is ook van toepassing op het zzp-dossier. Die misinformatie in dit dossier kan ontstaan omdat er geen concreet te maken wetgeving ligt. Dus wordt er online inderdaad van alles geroepen over het zzp-dossier, want het is interpretatie. Maar doet de overheid hier niet aan mee? Ik signaleer ook bij de Rijksoverheid selectieve informatievoorziening waar steeds meer mensen doorheen kijken en dat niet langer vertrouwen. Neem het wetsvoorstel Verduidelijking Beoordeling Arbeidsrelaties en Rechtsvermoeden (VBAR). Die was sterk gebaseerd op de koppeling tussen inbedding en werknemerschap, terwijl de rechtspraak benadrukt dat alle omstandigheden van de arbeidsrelatie meewegen. Het Deliveroo-arrest noemt negen gezichtspunten die in samenhang moeten worden bekeken. Als je vervolgens één of twee elementen centraal stelt en presenteert als dé waarheid, dan kom je gevaarlijk dicht in de buurt van misinformatie.
Of de webstite www.hetjuistecontract.nl, die talloze malen door ministers is aangehaald. De site heeft nog steeds onjuiste informatie online staan in de lijn ‘inbedding = dienstverband’. Terwijl dit juridisch nooit houdbaar geweest is. Het kan allemaal bestaan en niemand grijpt in. Er lijkt wel een soort andere agenda achter te zitten. Ik maakte daarom zelf de stap van misinformatie naar desinformatie.
Het grotere vraagstuk voor mij is hoe dit soort zaken überhaupt kunnen ontstaan en wat de agenda rondom zzp’ers dan wel is. Mijn indruk is dat er bewust ambtelijk ruimte wordt gezocht waar deze juridisch niet bestaat. Waarna de politiek door het veld wordt opgeroepen om het te corrigeren. Dat kost veel tijd. Ondertussen haken veel opdrachtgevers af in de inhuur van zzp’ers. Daarmee veroorzaak je als overheid logischerwijs wantrouwen.”
In hoeverre neem jij een vertrouwensprobleem waar onder zzp'ers?
“In mijn sector, de zorg, zie ik dat heel duidelijk. Dat is bovendien de sector waar relatief gezien de meeste zelfstandigen actief zijn. Via ZZP-erindezorg.nl spreken we dagelijks mensen die hiermee worstelen.
Het vertrouwen wordt op twee manieren aangetast. Ten eerste door het negeren van de bron van het probleem: de slechte werkomstandigheden in een vast dienstverband. Al decennia geven zorgprofessionals aan het werk anders te willen zien, maar zonder succes. Hierdoor is een deel als zzp’er verdergegaan, om vervolgens in een heel verwijtende sfeer terecht te komen. Dat doet het vertrouwen geen goed. Ten tweede is het marginaliseren van zzp’ers in het publieke domein een doorn in het oog. Alsof zzp in zorg en onderwijs niet zouden mogen bestaan en schijnzelfstandigheid een gegeven is. De zorgsector fungeert al jaren als proeftuin voor beleid tegen zelfstandigen. De eerste modelovereenkomst werd gelanceerd in 2015 en de handhaving op schijnzelfstandigheid werd in 2023 al in de zorg opgestart. Vanuit de boodschap ‘inbedding = dienstverband’ zijn we inmiddels jaren aan foutieve beeldvorming verder. Het jarenlang verdacht maken van zzp’ers in de zorg heeft het vertrouwen fors ondermijnd. Het jarenlang verdacht maken van zzp’ers in de zorg heeft het vertrouwen fors ondermijnd.
Je bent kritisch op de manier waarop het kabinet het zzp-dossier aanpakt. Waar zit de kern van die kritiek?
“Iedereen weet dat we fundamenteel anders naar de arbeidsmarkt moeten kijken, maar dit wordt nog steeds genegeerd. Zzp-schap is niet het probleem, maar in zekere zin een symptoom van een arbeidsmarkt die moeite heeft om verschillende vormen van werk een plek te geven.
Bij een fundamenteel andere aanpak van de arbeidsmarkt hoort ook een herziening van de sociale zekerheid, dus dat is geen argument om het huidige stelsel zo te laten. Wat ontbreekt is een authentieke agenda over de toekomst van werk. Er is geen nieuwe visie op een integrale arbeidsmarkt, maar een heimelijke agenda om alles weer terug te brengen naar een vast contract. Het doorstrepen van nulurencontracten, het duurder maken van uitzenden en het belemmeren van zzp’ers zijn daar signalen van. Ministeries blijven symptomen bestrijden zonder de onderliggende oorzaken aan te pakken.”
Het kabinet zet in op consistentie, in de Kamerbrief van 9 april omschrijven ze dat als 'geen zigzagbeleid'. Geeft dat meer rust, denk je?
“Het is een sterke politieke slogan, maar je kunt in plaats van tovertaal ook een oud Hollands gezegd erbij pakken: ‘liever ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald’. De visie van de afgelopen jaren op het zzp-dossier is wat mij betreft heel consistent en gericht tegen de ontwikkeling van deze werkvorm gericht. Dat minister Aartsen expliciet maakt naar nieuw beleid te willen streven is uiteraard prima. Maar niet alleen straks. Als het huidige beleid rondom de aanpak van schijnzelfstandigheid in het hier en nu aantoonbaar ook bonafide zelfstandig ondernemers raakt en je dat erkent, moet je bijsturen als je zegt dat je voor zzp staat. Ook hier heb ik vertrouwen in intenties, maar geloof ik niet dat ‘geen zigzagbeleid’ de werkelijke reden is van niets doen.”
Waarom werkte de vorige Rijkscampagne 'ZZP ja of nee' volgens jou onvoldoende?
“Omdat die campagne sterk leunde op uitgangspunten die vooraf al ter discussie stonden. De ‘inbedding = dienstverband’ gedachte vanuit de VBAR stond juridisch al op losse schroeven toen er een complete website met informatie werd opgetuigd. Er werd selectief gebruikgemaakt van bepaalde elementen uit het Deliveroo-arrest, waardoor de onzekerheid over de arbeidskwalificatie groter werd gemaakt. Het logische gevolg is dat er vooral werd ingezoomd op wat er niet kan in de samenwerking met zzp’ers, gebaseerd op een gedeeltelijke weergave van de juridische werkelijkheid. Daardoor ontstond geen breed begrip van de materie, maar vooral verwarring, angst en onzekerheid.”
Het kabinet komt nu met de campagne 'Zo kan zzp wél'. Denk je dat die beter zal werken?
“Ik noemde de vorige campagne al eens eerder een angstcampagne. Angst activeert psychologisch heel andere mechanismen dan rationele afwegingen. Als je mensen eerst bang maakt, kun je dat niet zomaar herstellen met een nieuwe slogan. Zeker niet als je jarenlang die angst en onzekerheid hebt vergroot.
Bovendien is de naam veelzeggend. Zzp KON namelijk altijd al. Als hetgeen wat al kon nu een aparte campagne nodig heeft, waarom is die oude dan ontstaan? Ik blijf benieuwd naar de echte agenda.”
Waar mag deze campagne absoluut niet aan ontbreken?
“Erkenning dat de vorige communicatie te eenzijdig was en opdrachtgevers op het verkeerde been heeft gezet. Een mea culpa. Als je dat niet doet en alleen wat andere taal gebruikt, blijven mensen zich verhouden tot het oude beeld. Zelfreflectie is essentieel als je als overheid geloofwaardig wilt zijn. De overheid moet wat mij betreft eerst vertrouwen herstellen voordat zo’n campagne effect heeft”
Hoe kijk jij naar de aangekondigde Zelfstandigenwet?
“Ik vind het positief dat zelfstandigen daarmee mogelijk meer juridische borging krijgen. Tegelijkertijd zie ik een patroon. Zoals ik zei: maatregelen die zelfstandigen beperken gaan snel, maatregelen die duidelijkheid moeten bieden duren lang.
In de tussentijd moeten zelfstandigen zelf maar zien hoe ze zich staande houden. Dat creëert onnodige onzekerheid.”
Wat is volgens jou de grootste fout die de overheid de afgelopen jaren heeft gemaakt binnen het zzp-dossier?
“De handhaving op schijnzelfstandigheid was in het verleden gekoppeld aan nieuwe wetgeving. Bij het brengen van meer juridische duidelijkheid, hoorde ook handhaving. De gedachte was: eerst meer helderheid over de spelregels, daarna strikter handhaven. Die beloofde duidelijkheid bleef uit, maar de handhaving bleef in stand. Er ligt nog altijd geen nieuwe wet die de praktijk wezenlijk meer houvast biedt, terwijl de handhaving inmiddels wel volop plaatsvindt. Ook hier weer; dat wat zzp-schap belemmert kan nu alvast, terwijl hetgeen zzp helpt naar achteren geschoven wordt.
Het kabinet verpakt dit door te stellen dat het nodig is om de markt weer te laten wennen aan een werkelijkheid waarin opdrachtgevers geen vrijbrief hebben om met zelfstandigen samen te werken en waarin de Belastingdienst daadwerkelijk kan optreden. Dat begrijp ik op zichzelf, maar je kunt niet wennen aan een niet concrete en onzekere werkelijkheid. Als je afwijkt van de oorspronkelijke belofte van eerst meer duidelijkheid en daarna handhaving, creëer je juist onrust.
Veel opdrachtgevers en zelfstandigen ervaren dat ze worden geconfronteerd met risico’s, terwijl de fundamentele vragen waar ze al jaren mee worstelen nog steeds niet definitief zijn beantwoord. Daarmee versterk je onzekerheid op de markt, terwijl juist het herstellen van vertrouwen een belangrijk doel zou moeten zijn.”
Als overheid en politiek moet je jezelf afvragen hoe je wilt worden gezien door bijna 1,3 miljoen zzp’ers. Dat gesprek wordt onvoldoende gevoerd.”
Stel dat minister Aartsen morgen tegenover je zit. Wat zou je hem adviseren?
“Voer als minister uit waar je als Kamerlid voor stond. De onrust in 2026 is dezelfde onrust waar de VVD bezorgd over was in 2016. De argumenten zijn niet veranderd. Neem de angst voor inhuur weg. Dat kan met de huidige wetgeving alleen als deze aanpak wordt beëindigd, vooral omdat hij zo onzuiver is gecommuniceerd. Zorg zo snel mogelijk voor wetgeving die meer duidelijkheid geeft. En wat mij betreft: stop de handhaving totdat de beloofde duidelijkheid er daadwerkelijk is.”
